WISC-R: Wechsler Çocuklar için Zeka Ölçeği

Zeka; öğrenebilme ve yeni durumlara kendini adapte edebilme becerisidir. Zihin, algı, bellek, düşünme, öğrenme gibi pek çok işlevi içerir. Wechsler’e göre zeka; soyut düşünebilme, muhakeme kurabilme, amaca yönelik biçimde zihni programlayabilme, problem çözebilme, çevreye uyum gösterebilme ve tüm bu zihinsel becerileri bir amaca uygun biçimde organize edebilme yeteneği olarak açıklanabilir.

Kalıtımın, doğum ve öncesi süreçlerin ve çevresel faktörlerin de zekaya önemli etkileri vardır. Zihinsel gelişim, yaşa göre farklı hızlarda seyretmektedir. Çocuk 0-2 yaş aralığında çok hızlı bir öğrenme yaşarken, takip eden yıllarda bu hızı değişecek öte yandan öğrenme kaynakları çeşitliliği de artacaktır. Yaş ilerledikçe deneyimlerden ders alma ve muhakeme yeteneği geliştiğinden zihinsel gelişim de farklı bir hal alacaktır. Bu sebepledir ki, 0-6 yaş arasındaki çocuklara gelişimsel testler uygulanırken, 06-16 yaş aralığındakilere zeka testleri uygulanır. Bu zeka testleri içerisinde en öne çıkanı Wechsler Çocuklar için Zeka Ölçeği (WISC-R)’dir. WISC-R; Savaşır ve Şahin tarafından 80’li yıllarda Türkiye standartlarına uygun hale getirilmiştir.

WISC-R kimlere uygulanabilir? 06–16 yaş grubunda yer alan, zihinsel gelişim haritası detaylı olarak görülmek istenen çocuklara uygulanabilir. Özellikle çocuğun şüphe çeken bir geriden gelme durumu varsa, WISC-R önemli bir veri kaynağıdır. Çocuğun nörolojik, psikiyatrik ve/ya fiziksel engel gibi sorunları durumlarında bu verilere ihtiyaç duyulabilir. Test bize ayrıcı tanı ve teşhis konusunda önemli ipuçları sağlar. WISC-R’ın gerekli görüldüğü bazı durumlar; zihinsel gerilik, gelişim geriliği, öğrenme güçlüğü, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), uyum sorunları, depresyon, obsesif kompulsif bozukluk (OKB), sosyal fobi, sınav kaygısı,  üstün zekalı çocuklar, çeşitli davranışsal sorunlardır.

Test ortamı nasıl olmalıdır? Bireysel bir testtir, tek oturumda tek çocuğa uygulanır. Test odasında özel durumlar haricinde uygulayıcı ve çocuktan başka kimse bulunmaz. Önce test odası tanıtılmalı, teste dair yaşına uygun açıklıktaki bilgi, uzman tarafından verilmeli, çocuk psikolojik ve zihinsel olarak teste hazır hale getirilmelidir. Çocuk, bedensel olarak da teste hazır olmalıdır; çok aç/tok olmamalı, yorgun olmamalı, yeterince dinlenmiş ve uykusunu almış olmalı, günlük performansını etkileyecek düzeyde herhangi bir hastalığı olmamalı, rahat giyimli olmalıdır. Ayrıca, çocuğun ilaç kullanımı gerekiyorsa, en dinç olduğu saate göre test uygulanmalıdır. Tüm bu detaylar, testin güvenilir sonuçlar vermesi bakımından çok önemlidir.

Uygulayıcının niteliği ve eğitimi ne olmalıdır? Türk Psikologlar Derneği tarafından verilen WISC-R test eğitiminin uygulama ve yorumlama bölümlerini başarı ile tamamlamış, sertifika sahibi psikolog tarafından uygulanmalıdır. Doğru ve detaylı raporlandırılamayan WISC-R sonucu, tedavi için gereken etkili ve net sonuçları almayı güçleştirebilir. Bu durum da çocuğun gelişimi açısından ‘yerinde sayma’ halini beraberinde getirebilir.

WISC-R çantasında hangi materyaller yer alır? WISC-R’ın Türk Psikologlar Derneği aracılığıyla sadece sertifika sahiplerine satışı olan özel bir test çantası vardır. Çantanın içerisinde; soruları ve yönerge talimatları, standardize edilmiş tabloları içeren el kitabı, formlar, yap-boz parçaları, resim kartları, küp bloklar ve kronometre bulunmaktadır.

Uygulama şekli nedir? Testör ve çocuk uygulamanın başından sonuna kadar bir aradadır. Alt test alanları her bölümde farklı yönergelerle çocuğa yöneltilir ve yanıtlaması istenir. Belirli alt testlerde çocuğa örnek niteliğinde yardımcı sorular ve cevaplar vardır, bunlar çocuk tarafından iyice anlaşılınca teste devam edilir. Süre takibi testör tarafından dikkatle not edilir.

Test ne kadar sürer? Çocuğun ekstra bir özel durumu (teste etki edecek düzeyde bir sağlık sorunu, teste adaptasyonunda belirgin bir problem olması) yoksa test tek oturumda tamamlanır. Çocuğun yaşına ve hızına bağlı olarak süre değişkenlik göstermekle birlikte, kapsamlı bir test uygulaması, çocukla iletişim aşamaları da aksamadan uygulanması gerektiğinden yaklaşık 80-120 dakika arasında sürebilir.

Testin içeriği nasıldır? Test, 12 alt testen oluşmaktadır. Bunların yarısı görsel performans ağırlıklı, diğer yarısı sözel performans ağırlıklı zihin alanını, bilişsel aktiviteyi ölçmeyi amaçlamaktadır. Sözel Alt Testler (Genel Bilgi, Benzerlik, Aritmetik, Sözcük Dağarcığı, Yargılama, Sayı Dizisi)  ve Performans Alt Testler (Resim Tamamlama, Resim Düzenleme, Küplerle Desen, Parça Birleştirme, Şifre, Labirent). “Sayı Dizisi” ve “Labirentler” isimli alt testler, yardımcı ek alt testlerdir.

Testin puanlaması nasıl yapılır? Geçerlik ve güvenirliği nedir? Türkiye’de uygulanan zeka testleri arasında geçerlik ve güvenirliği en yüksek olan testlerden biri WISC-R’dır. Birden fazla beceri alanındaki yetenekleri ölçmesi en öne çıkan özelliğidir. Bütün alt testler temelde çocuğun bilişsel becerisini ölçebilmek üzerine kuruludur. Test sonuçlarıyla çocuğun zihinsel haritasına erişip gelişimsel basamakları takibi hakkında fikir sahibi olunabilir.

Kimlere raporlama yapılabilir? Çocuk ve ergen psikiyatristlerine, çocuk nörologlarına, ilgili uzman ve eğitimcilere, ailelere raporlama yapılabilir. Uygulamacı psikolog, çocuğa ait zihinsel kapasite bilgilerinin mahremiyeti açısından, test raporunu -kapalı zarf usulüyle- ilgili hekime iletmekle yükümlüdür.

WISC-R sonuçları nasıl değerlendirilmelidir? WISC-R testi tanı ve tedavi yolunu belirlemekte sürecin önemli bir yapıtaşıdır. Çocuğun kendi akran grubu içerisinde hangi yüzdelik dilimde yer aldığını, ne kadarını temsil edecek oranda bilgi ve beceriyi depolayabildiğini göstermektedir.

Çocuğun sadece test içerisindeki skorlarına odaklanmak değil, yanıtlama hızını algılamak, çözüme giden yolda kullandığı öğrenme stratejileri fark etmek ve çocuğun genel test tutumunun değerlendirilmesini yapabilmek de çok önemlidir.

Detaylı raporlama neden önemlidir? Çocuklarla yapılan tüm psikolojik uygulamalarda olduğu gibi iyi tedavi sonuçları elde etmek için aile, rehber öğretmen, sınıf öğretmeni ve ilgili uzman hekimler ile kurulacak bağlantı ve bilgi paylaşımı çok önemlidir. Sağlıklı bir raporlama için, uygulayıcının test sonuçlarını sadece sayısal değerler üzerinden değil, aile ve ilgili uzmanların da görüşlerini alarak kapsamlı bir rapor oluşturması tanı ve tedavi basamaklarının doğru işlemesi bakımından hayati önem taşımaktadır. İlgili hekimin talebi ve uygulanan tedavi basamaklarındaki gelişimin takibi için gerekli süreç tamamlandıktan sonra testin tekrarı gündeme gelebilir. Bu durum için en az bir yıl gibi bir süre geçmelidir. Çocukların çok yönlü değerlendirilmesi gerekir, değişime açık ve hızlı geliştikleri gerçeğini değerlendirmelerde göz ardı etmemek gerekir.

Her hangi bir sağlık sorunu için kan tahlili yaptırdığınızda test sonuçlarını ilgili hekimin açıklaması olmadan anlayamayacağınız gibi WISC-R sonuçları da aynı hassasiyetle ve detaylandırmayla sayısal skorlamadan öte sözel ifadelerle açıklayıcı ve öneriler getirici olmalı, aileler sorunu ve izlenecek tedavi yollarını iyi anlamalıdır. Çocuğu takip eden uzmanlarla işbirliği kurmanın tedavinin en önemli basamağı olduğu unutulmamalıdır.

Detaylı bir raporlamada; çocuğun test içi davranış ve tutumları, teste ve testöre olan yaklaşımı, çocuğun kendine olan yaklaşımı, çalışma hızı ve çalışma şekli, başarısızlığa ve başarıya olan tepkileri, dil ve konuşma özellikleri, fiziksel ve görsel motor becerileri de yer alır. Bu yetilerinin öğrenme ve zihinsel performans üzerindeki etkisi yorumlanır.

Çocuk, tek bir sayısal değerle ifade edilemeyecek kadar karmaşık ve çok yönlüdür. Her çocuk, tüm performanslarında “elinden gelenin en iyisi”ni yapmaya yöneltilmelidir. Hepsinin birbirinden özel ve güzel yetileri olduğunu unutmamalı ve neleri daha iyi yapabileceğine odaklanılmalıdır.

Zeynep Şafak UÇAR

Uzman Klinik Psikolog, MA